Оңалтудың техникалық құралдары: нені білуіңіз қажет?
ЖБА (СМА) диагнозында қандай техникалық құралдар тағайындалады, оларды қалай таңдауға және алуға болады?
Егер сіз балаңызға қажетті оңалту жабдықтарын алғаш рет таңдап жатсаңыз, бұл ақпарат сіз үшін пайдалы болмақ. Бұл жерде мемлекет есебінен қандай құралдарды алуға болатыны, оған қажетті құжаттар, таңдау кезіндегі маңызды тұстар, сондай-ақ бұйымдарды жөндеу және жаңарту ережелері туралы баяндалады.
Оңалтудың техникалық құралдары туралы түсінік
Бұл құралдарды қайдан алуға болады және ЖБА диагнозында олардың қайсысы қолданылады.
Оңалтудың техникалық құралдары (ОТҚ) — бұл адамның дене мүмкіндіктеріндегі шектеулерді жеңілдетуге немесе оның орнын толтыруға арналған арнайы құрылғылар. Олардың қатарына арқасы мен отырғышы нық бекітілген мүгедектер арбаларын, бүйірден демейтін тіреуіштері мен бас ұстағышы бар құрылғыларды, сондай-ақ арнайы материалдан әзірленген ортездерді жатқызуға болады.
ЖБА анықталған бала медициналық-әлеуметтік сараптамадан (МӘС) өтіп, мүгедектік тобын алған соң, мемлекет оны қажетті жабдықтармен бюджет есебінен қамтамасыз етеді [1,2]. Тегін берілетін құралдардың нақты тізімі арнайы бекітілген ОТҚ тізбесінде көрсетілген [3]. Мәселен, оған мыналар кіреді:
мүгедек балаларға арналған отыру тіреуіші;
басы мен денесін қосымша бекітетін (демейтін) қолмен басқарылатын мүгедектер арбасы, соның ішінде балалардың милық салдануы (БМС) бар науқастарға арналған бөлме ішіндегі (мүгедектер мен мүгедек балалар үшін);
басы мен денесін қосымша бекітетін (демейтін) қолмен басқарылатын мүгедектер арбасы, соның ішінде балалардың милық салдануы (БМС) бар науқастарға арналған серуендеуге арналған (мүгедектер мен мүгедек балалар үшін);
белсенді типтегі мүгедектер арбасы (мүгедектер мен мүгедек балалар үшін);
басы мен денесін қосымша бекітетін (демейтін) электр жетекті мүгедектер арбасы, соның ішінде балалардың милық салдануы (БМС) бар науқастарға арналған (мүгедектер мен мүгедек балалар үшін) және оған арналған аккумуляторлық батареялар;
мүгедек балаларға арналған тік тұру тіреуіші (вертикализатор);
басы мен денесін қосымша бекітетін (демейтін) санитарлық жабдығы бар орындық-арба, соның ішінде балалардың милық салдануы (БМС) бар науқастарға арналған;
тірек таяқтар;
роллатор-жүргіштер;
денені қосымша бекітетін (демейтін) жүргіштер, соның ішінде балалардың милық салдануы (БМС) бар науқастарға арналған.
Бұдан бөлек, тізімде протез-ортез бұйымдары, ортопедиялық аяқ киімдер, ойылудың алдын алатын матрацтар мен жастықтар, киініп-шешінуге және заттарды ұстауға көмектесетін құралдар, арнайы киімдер, электронды жабдықтар, сондай-ақ сіңіргіш іш киімдер мен жөргектер қарастырылған.
Негізгі тізімге кірмейтін техникалық құралдар да кездеседі, атап айтқанда:
мүгедек балаларға арналған отыру тіреуіштері;
дене қалпын бекітуге арналған жабдықтар (біліктер мен жастықтар);
«отыру-тұру» қызметі бар тік тұрғызғыштар;
жаттығу құрылғылары;
шомылуға арналған жатпа-орындықтар.
Егер балаға паллиативтік көмек қажет деп шешілсе, қажетті құралдарды алу үшін паллиативтік қызмет мамандарына жүгінуге болады.
Паллиативтік қызмет арқылы қандай жабдықтар беріледі және оларды қалай алуға болады?
Баланы әлеуметтік ортаға бейімдеуге арналған кейбір құралдар (көзілдіріктер, пернетақталар, дамыту ойындары, көтергіш механизмдер, құлаққаптар және т.б.) жеке тізім бойынша беріледі.
Қажетті құралды кім және қалай таңдайды?
Егер тиісті жабдық берілмесе, не істеуге болады?
Медициналық-әлеуметтік сараптама (МӘС) баланың мүгедектік мәртебесін бекіткен кезде, комиссия мамандары оңалту мен абилитацияның жеке бағдарламасын (ОАЖБ) құрастырады. Олар ЖБА түрін, аурудың барысын, ықтимал асқынуларды, баланың бойы мен салмағын, сондай-ақ әлеуметтік-тұрмыстық қажеттіліктерін жан-жақты зерделейді. Осы деректерге сүйене отырып, нақты бір техникалық құралдарды тағайындайды және оны ресми құжатқа енгізеді.
Оңалту бағдарламасында құралдың әрбір бөлшегі — өлшемдері, отырғыш формасы, реттелетін тұстары мен қосымша тіреуіштері нақты көрсетілуі тиіс. Құжатта техникалық сипаттама неғұрлым егжей-тегжейлі жазылса, баланың физикалық ерекшеліктеріне мінсіз келетін жабдықты алу мүмкіндігі соғұрлым жоғарылайды.
ОАЖБ құжатында ОТҚ сипаттамасының үлгісі
Денені ұстап тұратын бүйірлік тіректер
Басты бекітетін бүйірлік тіректер
Кеуде тұсына арналған қауіпсіздік белдігі
Бел бөлігін демейтін білік
Аяқтардың арасын ашып тұратын білік немесе арнайы белдік
Белдік бау
Аяқты бекітіп ұстайтын тетіктер
ОАЖБ-ға сонымен қатар жөргектер (памперстер) мен жаялықтар, күтім жасау құралдары — мысалы, тазартқыш көбік немесе сулықтар да жазылады.
Егер ОАЖБ-да барлық қажетті ОТҚ көрсетілмей қалса немесе құралдардың өлшемдері қате жазылса, шешімге шағым түсіруге болады: медициналық комиссия пациентті қайта тексеріп, бұған дейінгі тағайындауды түзетуі немесе толықтыруы мүмкін.
Оңалтудың техникалық құралдарын қалай алуға болады
Бізде мүгедектік және ОАЖБ бар, әрі қарай не істеу керек?
ОТҚ алудың бірнеше нұсқасы бар — негізгі қадамдарды тізіп өтейік.
Өз қаражатыңызға сатып алып, Әлеуметтік сақтандыру қорынан (ӘСҚ) өтемақы өндіру
Өтемақы мөлшері мен құжаттар тізімін ӘСҚ-дан (телефонмен немесе сайт арқылы) алдын ала анықтаңыз. Қаласаңыз, қымбат тұратын жабдықты таңдауға болады, бірақ бұл жағдайда мемлекет шығынның тек бір бөлігін ғана қайтаратынын ескеріңіз. Егер сізге федералдық тізімге [3] енбейтін құралдар (мысалы, шомылуға арналған жатпа-орындық немесе аралас вертикализатор) қажет болса, жергілікті әлеуметтік қорғау бөліміне хабарласыңыз — кейбір өңірлерде мұндай шығындарды өтеудің ішкі бағдарламалары қарастырылған.
Құрылғының баланың дене бітімі мен денсаулығына сай келуі үшін арнайы маманның кеңесіне жүгініңіз. ОАЖБ-да нақты маркалар жазылмайтындықтан, тәжірибелі маман сізге сапалы брендтер мен тиімді модельдерді таңдап беруге көмектеседі.
Қажетті құралды қалай дұрыс таңдаймыз?
ОТҚ-ны мамандандырылған дүкеннен сатып алыңыз. Сатушыдан кейіннен өтемақы алу үшін қажетті құжаттарды талап етіңіз. Әдетте, бұл чек пен тауарлық жүкқұжат, бірақ ӘСҚ талаптарына сәйкестігін (1-қадамды қараңыз) тағы бір мәрте тексергеніңіз абзал.
Тиісті құжаттарды тапсырып, ақшаның қайтарылуын күтіңіз.
ӘСҚ арқылы ОТҚ алу
ОТҚ таңдау жөніндегі маманға хабарласып, баланың өлшемдері мен денсаулығына сәйкес келетін техниканы анықтаңыз. ОАЖБ-да нақты модельдер мен фирмалар жазылмайды, бірақ білікті маман заманауи құралдар нарығын түсінуге көмектеседі.
ӘСҚ-ға ОТҚ беру туралы өтініш жазыңыз. Егер қор ұсынған техника балаға сәйкес келмесе, одан бас тартыңыз. Бұл жағдайда құралға қойылатын талаптарды көрсете отырып, жеке сатып алуға (индивидуальная закупка) өтініш беріңіз. Мұндай өтінішті ӘСҚ-ның ұсынысын күтпестен бірден тапсыруға болады.
Қолайлы ОТҚ-ны таңдаңыз. Кейде ӘСҚ ұсынған құрал сәйкес келмей жатады: арбаның бойы шақ емес немесе тез тар болып қалады, қосымша демеуіштер (мысалы, бүйірлік тіректер) жоқ, бейімдеу мүмкіндігі аз (тек отырғыштың емес, бүкіл арбаның еңкею бұрышын реттеу қажет болуы мүмкін) немесе басқа да кедергілер болады. Мұндай жағдайда бас тартудан тартынбаңыз және қайтадан өтініш беріңіз, ӘСҚ сізге басқа нұсқаларды ұсынуы тиіс.
ОТҚ-ны тексеріп көріңіз. Оның қалай жұмыс істейтінін және реттелетінін көрсетуді талап етіңіз. Кез келген ОТҚ-ны 30 күн ішінде қайтаруға болатынын ұмытпаңыз — бұл уақыт құралды мұқият тексеруге және нақты балаға ыңғайлап баптауға беріледі. Егер құрал сәйкес келмесе және оны ауыстыру қажет болса, себебін түсіндіріп ӘСҚ-ға жазбаша өтінішпен жүгініңіз.
Өтініш жазғанда ОАЖБ-ға сілтеме жасауға немесе не қажет екенін өз сөзіңізбен егжей-тегжейлі сипаттауға болады: мысалы, «бізге жан-жаққа реттелетін бейімделгіш бастырғыш қажет, себебі баланың мойны басын мүлдем ұстамайды» немесе «бізге тік тұру тіреуіші (вертикализатор) керек, бірақ тек аяқты алшақтататын түрі, себебі баланың жамбас буындары шығып кеткен, оған аяқты алшақтатпай кәдімгі тіреуіште тұруға болмайды». Қажетті жабдықтар федералдық тізімде болмаса да, егер ата-ана бұл заттардың маңыздылығы туралы маманның қорытындысын қоса берсе, ӘСҚ өтінішті ескеруі мүмкін.
ЖБА бағытында жұмыс істейтін қорлар немесе нақты бір техниканы (мысалы, тек белсенді арбаларды) сатып беретін ұйымдар бар. Қайырымдылық қорларының сайттарын зерттеп, көмек бере алатын-алмайтыны туралы сауал жолдаңыз. Қор өкілдері нені сатып ала алатынын, қандай құжаттар керек екенін және қандай қиындықтар туындауы мүмкін екенін түсіндіреді. Бұл жағдайда ОАЖБ қажет болмауы мүмкін, бірақ дәрігердің тағайындауы мен ОТҚ таңдау маманының нақты құрал көрсетілген ұсынысы міндетті түрде керек.
Егер қаражат болса, ОТҚ-ны өтемақы күтпестен өз бетіңізше сатып алуға болады. Бұл ретте ОТҚ таңдау маманына жүгініңіз: ол ОАЖБ-ны зерделеп, қандай техниканы қай жерден алуға болатынын айтып береді.
Тиімді ОТҚ-ны қалай таңдауға болады
Біз арбаны өз бетімізше алуды шештік. Кімнің кеңесіне жүгінген дұрыс?
Бұл істе анатомияны, биомеханика мен физиологияны терең білетін, сондай-ақ заңнамалық базадан хабары бар кәсіби мамандар көмек береді. Олар жабдықтардың маркаларын жақсы біліп қана қоймай, кез келген арба немесе тік тұрғызғышты (вертикализатор) нақты баланың қажеттілігіне қарай қалай реттеу керектігін түсінеді. Мұндай көмекті әдетте реабилитологтар, физикалық терапевтер, эрготерапевтер мен ЕМШ мамандары көрсетеді.
Маман лайықты құрал мен қосымша демеуіштерді таңдау үшін алдымен ОАЖБ-ны талдайды, баланың дене өлшемдерін мұқият өлшейді, денсаулық жағдайын бағалап, қажет болса рентген түсірілімдерін қарайды.
Кейде мұндай сауатты кеңесшілерді мамандандырылған дүкендерден де кездестіруге болады. Кеңесшінің кәсібилігін анықтау үшін оның іс-әрекетіне мән беріңіз: ол жабдықты балаға шақтап баптай ма, әлде қолда бар кез келген арбаны ұсына сала ма; оның мақсаты тек тауар сату ма, әлде шынайы көмек көрсету ме?
Егер маман баланы қарап, өлшемдерін алмайтын болса немесе оның физикалық ерекшеліктеріне мән бермесе, ондай кеңесшіге сенім артудың қажеті жоқ.
Маман қандай өлшемдерді алуы тиіс
Өлшемдерге қойылатын талаптар қай құжатта көрсетілген?
Федералдық тізбеде [3] әрбір ОТҚ үшін қандай өлшемдер жүргізілуі керек екені нақты жазылған. Отыру қалпын ұйымдастыруға арналған ОТҚ-ны таңдау кезінде маман мыналарды өлшейді:
баланың бойы;
салмағы;
ОТҚ отырғышының енін таңдау үшін жамбас ені (баланың жамбас ені +2 см);
ОТҚ отырғышының тереңдігін анықтау үшін сан ұзындығы (сан ұзындығы –2 см);
ОТҚ аяқ тірегішінің ұзындығын таңдау үшін сирақ ұзындығы (өлшем өзгеріссіз қалады);
ОТҚ арқалығының биіктігін таңдау үшін бала отырған тіреуіштен төбесіне дейінгі ұзындық;
арқалықтың биіктігін анықтау үшін арқаның иыққа дейінгі және жауырынның төменгі шетіне дейінгі ұзындығы (көбінесе белсенді типтегі арбаларды таңдау үшін қолданылады);
шынтақша биіктігін таңдау үшін тіреуіштен шынтаққа дейінгі арақашықтық (өлшем өзгеріссіз қалады).
Тік тұру қалпына арналған ОТҚ таңдаған кезде:
бойы;
салмағы;
жамбас ені;
кеуде қуысының ені;
аяқтың өкшеден шатқа дейінгі ұзындығы;
өкшеден иыққа дейінгі арақашықтық;
өкшеден тізеге дейінгі арақашықтық.
Жүруге арналған ОТҚ таңдау кезінде де осы өлшемдер негізге алынады, десе де тізбеде тек бойы мен салмағы туралы ғана айтылған.
Жату қалпына арналған ОТҚ таңдау үшін, әдетте, бойы мен салмағын өлшеу жеткілікті.
Оңалту жабдығын қолдан сатып алу қаншалықты дұрыс?
Хабарландыру сайтынан жақсы арба тауып алдық. Оны алуға бола ма?
Кейде пайдаланылған тауарлар арасында мүлдем қолданылмаған, қорабы ашылмаған жаңа құралдар кездеседі. Егер сіз өзіңізге қажетті модельді нақты білсеңіз және оның жаңа күйдегі нұсқасын тапсаңыз, оны сатып алуды ойластыруға болады. Алайда мынадай маңызды тұсы бар: егер тауарды жеке тұлғадан қолма-қол алсаңыз, қолыңызда төлем түбіртегі мен ресми құжаттар болмайды. Бұл дегеніміз — Әлеуметтік сақтандыру қоры (ӘСҚ) арқылы жұмсалған ақшаңызды қайтара алмайсыз.
Пайдаланылған ОТҚ сатып алғанда не нәрсеге назар аудару қажет
Серуендеуге арналған арбалар жылдам тозады. Олар үнемі жиналып-жайылады және түрлі ауа райында сыртта қолданылады. Сондықтан негізгі түйіндердің сапасын, дөңгелектер мен төлкелердің күйін, металл бөліктерінде тоттың бар-жоғын, матасының бүтіндігін, сондай-ақ қосымша белдіктерінің жарамдылығын мұқият тексеріп шығыңыз.
Бөлме арбалары сыртқа шықпағанымен, олардың ішінде бала ұзақ отырады. Бұл жабдықтарда көбіне қаптамасы тозып, пішінін жоғалтады немесе жыртылады. Сонымен қатар, уақыт өте келе қозғалмалы тетіктері нашарлап, биіктік пен еңкею бұрышын реттейтін механизмдері сыр беруі мүмкін.
Тік тұрғызғыштар (вертикализаторлар) үйде тұрақты қолданылатындықтан, олардың мата бөліктері, жылжымалы элементтері мен бекіткіш болттары жиі босайды немесе тозады. Еңкею бұрышын реттейтін амортизаторы істен шығуы мүмкін, ал сапасыз материалдан жасалған үлгілерді тот басуы ықтимал.
Қорыта айтқанда, егер құрал бір жылдан астам уақыт қолданыста болса, оның әрбір бөлшегін сатып алмас бұрын жете тексеріп алған жөн.
ОТҚ жөндеу: қайда жүгіну керек?
Арбаның дөңгелегі сынып қалды: қосалқы бөлшектерді қайдан алуға болады және жөндеуге кім көмектеседі?
Егер ОТҚ-ны ӘСҚ (Әлеуметтік сақтандыру қоры) берген болса, оны жөндеу үшін қорға жеке барып немесе Мемлекеттік қызметтер (Госуслуги) сайты арқылы өтініш беру қажет. ӘСҚ медициналық-техникалық сараптама ұйымдастырады (үйге келуі де мүмкін), ол ақаудың кепілдік жағдайына жататынын, жабдықты жөндеуге болатынын немесе оны ауыстыру қажеттігін анықтайды.
Егер сіз ОТҚ-ны өз бетіңізше сатып алған болсаңыз, техниканы алған дүкенге хабарласыңыз. Ресми жеткізушілерде сервистік бөлім болады, онда кепілдік бойынша қажетті бөлшекті ауыстырып бере алады. Егер бұл кепілдік жағдайы болмаса немесе мерзімі өтіп кетсе, жөндеу жұмыстары тек өз қаражатыңыз есебінен жүргізіледі.
Егер құралды жөндеу мүмкін болмаса, ОТҚ-ны ауыстыру үшін ӘСҚ-ға жүгініңіз.
ОТҚ-ны қандай жағдайларда ауыстыруға болады және оның тәртібі қандай?
Баланың денсаулығында өзгерістер болды, бізге жаңа арба қажет. Оны қалай жаңартуға болады? Жаңа ОАЖБ жасату міндетті ме?
Егер қолданыстағы жабдық істен шықса, тозса немесе баланың қажеттіліктеріне (мысалы, бойы өсіп кетсе немесе физикалық күйі өзгерсе) сәйкес келмей қалса, оны ӘСҚ-ға өтініш беру арқылы алмастыра аласыз.
Әлеуметтік сақтандыру қоры мына жайттарды тексереді:
белгіленген пайдалану мерзімі өтті ме [4];
құралдың жөндеуге келмейтінін растайтын медициналық-техникалық сараптама қорытындысы;
жабдықтың жарамсыз болып қалу себептері.
Жөндеу мүмкін болмаған жағдайда, ескі құрал есептен шығарылып, ОАЖБ негізінде жаңасы ұсынылады.
Егер балаға техникалық сипаттамалары мүлдем басқа жаңа құрылғы қажет болса, медициналық-әлеуметтік сараптамадан қайта өтіп, жаңа ОАЖБ алдыру керек. Онда құралға қойылатын барлық жаңа талаптар нақты көрсетілуі тиіс.
ОТҚ-ны пайдалануды үйрену қажет пе? Қандай да бір арнайы талаптар бар ма?
Егер бала құралды қолданудан бас тартса не істеген жөн?
Ең бастысы — құралдарды жүйелі түрде қолдану. Ал күнделікті пайдалану ұзақтығы жабдықтың сипаты мен баланың денсаулығына қарай белгіленеді.
Оңалту жабдықтары буындардың қатып қалуы (контрактура) мен омыртқаның қисаюы (сколиоз) секілді қосымша дерттердің алдын алуға көмектеседі. Мұндай асқынулармен кейіннен күрескеннен гөрі, оларды болдырмаған әлдеқайда оңай. Сол себепті ОТҚ-ны дұрыс қалыпта ұстау режимімен, ортопедиялық құралдармен, емдік дене шынықтырумен және физиотерапиямен кешенді түрде ұштастыру қажет. Тек осылай ғана оңалту процесінде айтарлықтай жетістікке жетуге болады.
ОТҚ таңдау және онымен жұмыс істеу кезіндегі қосымша кеңестер
Алдын ала үйреніп алыңыз. Жабдықты үйде қолданар алдында реабилитологпен немесе емдеуші дәрігермен ақылдасып, олардың көзінше бірнеше рет қайталап көріңіз.
Ортопедтің нұсқауын орындаңыз. Баланы тік тұрғызу немесе отырғызу тек арнайы ортопедиялық аяқ киім немесе ортездер арқылы жасалуы тиіс. Кейде бұған қосымша корсет кию де қажет болуы мүмкін.
Ыңғайлылық бірінші орында. Бала үйге арналған жабдықтың ішінде ұзақ уақыт отырады. Егер ол мазасызданса немесе денесі ауырса, демек, құрылғы дұрыс реттелмеген – бұл мәселені маманмен бірге шешу керек.
Шамадан тыс күш түсірмеңіз. Егер бала тіреуіште немесе арбада тез болдырып қалса, оны қинамай демалдырыңыз. Бір қалыпта ұстау мерзімі 1 сағаттан аспауы керек. Баланың физикалық дайындығына қарай бұл уақытты күні бойы бірнеше қысқа үзілістерге (10-15 минуттан) бөлген тиімді.
Статья 10 Федерального закона «О социальной защите инвалидов в Российской Федерации» от 24.11.1995 N 181-ФЗ.
Постановление Правительства РФ от от 7 апреля 2008 г. № 240 «О порядке обеспечения инвалидов техническими средствами реабилитации и отдельных категорий граждан из числа ветеранов протезами (кроме зубных протезов), протезно-ортопедическими изделиями».
Приказ Министерства труда и социальной защиты РФ от 05.03.2021 № 106н «Об утверждении перечня показаний и противопоказаний для обеспечения инвалидов техническими средствами реабилитации».
Приказ Министерства труда и социальной защиты Российской Федерации от 05.03.2021 № 107н «Об утверждении Сроков пользования техническими средствами реабилитации, протезами и протезно-ортопедическими изделиями».